پای ضربدری که تحت عنوان ژنووالگوم نیز خوانده میشود، یک نوع ناهنجاری مربوط به مفصل زانو است که در آن مچ پاها حدود ۱۰ سانتیمتر از هم فاصله دارند و زانوها به هم میچسبند. ضربدری بودن پاها به عنوان بخشی از پروسه رشد کودکان محسوب میشود، اما گاهی اوقات علل دیگری نیز دارد. در صورتی که با افزایش سن این عارضه خود به خود درمان نشود باید به پزشک متخصص مراجعه کرد تا اقدامات درمانی لازم صورت بگیرد.
پای ضربدری چیست؟
پاهای ضربدری در واقع نوعی انحراف زانو است که در آن زانوها به طرف داخل میچرخند. اگر شخصی با فرم پاهای طبیعی بایستد از قسمت مچ پا تا لگن در یک راستا قرار میگیرد، اما اگر شخصی که دچار زانوهای ضربدری است بایستد و پاهای خود را کنار یکدیگر قرار بدهد زانوهای او به هم چسبیده و مچ پاها از هم فاصله میگیرند. این اتفاق به آن دلیل است که استخوان مفصل زانو و ران به طرف داخل متمایل میشوند، سپس به استخوان ساق پا فشاری را وارد کرده و موجب انحراف آن خواهند شد.
وجود مقداری فاصله بین مچ پاها امری طبیعی است، اما در اشخاص مبتلا به این اختلال این فاصله به میزان تقریبی ۱۰ سانتیمتر خواهد بود. این بیماری در کودکان خردسال بسیار شایع بوده و با افزایش سن و گذشت زمان به تدریج اصلاح میشود.
به طور کلی الگوی تغییرات مفاصل زانو بدین صورت است که از زمان تولد تا دو سالگی زانوها پرانتزی هستند. سپس زانوها کمی صاف شده و دوباره از ۴ سالگی ضربدری خواهند شد. ضربدری بودن زانوها تا ۷ سالگی ادامه دارد و به تدریج صاف میشود. تفاوتهای نژادی و جنسیت در مدت و شدت ضربدری بودن زانوها نقش بسیار مهمی دارد.
پاهای ضربدری همیشه به عنوان یک مرحله از رشد به شمار نمیرود و گاهی اختلالی جدی در نظر گرفته میشود. در صورتی که پرانتزی بودن زانوها بعد از ۷ سالگی نیز ادامه یابد یا در سنین بزرگسالی مشاهده شود به عنوان یک اختلال شناخته شده و لازم است که فرد تحت درمان قرار بگیرد.
دلایل ایجاد پای ضربدری
به عنوان مهمترین دلایل ایجاد پای ضربدری میتوان به موارد زیر اشاره نمود.
- رشد طبیعی
همانطور که پیشتر بیان نمودیم، زانوهای ضربدری در کودکان با وضعیت جسمی سالم زیر ۶ الی ۷ سال امری رایج است و به عنوان بخشی طبیعی از تکامل آنها محسوب میشود. البته گاهی ممکن است این موضوع تا بزرگسالی نیز ادامه یابد اما در اکثر موارد با رشد کودک پاها نیز صاف میشود.
- ژنتیک
طبق تحقیقات انجام شده یکی از مهمترین عواملی که سبب بروز این اختلال میشود سابقه ژنتیکی است. برخی از ناهنجاریهای ژنتیکی روی رشد مفاصل و استخوانها تاثیر گذاشته و رشد صحیح آنها را با مشکل مواجه خواهد کرد.
- راشیتیسم
راشیتیسم یک بیماری مربوط به استخوان بوده که به علت کمبود ویتامین دی و کلسیم اتفاق میافتد. این ناهنجاری میتواند در افراد با سنین گوناگون موجب ضربدری شدن پاها شود.
- بیماری زمینهای
برخی از بیماریهای استخوانی مانند روماتیسم مفصلی، آرتروز زانو و غیره روی نحوه رشد استخوانها تاثیر خواهد گذاشت و سبب ضربدری شدن پاها میشود. به علاوه وجود بیماریهای عصبی همچون فلج مغزی یا تومور در ساق پا نیز میتواند موجب چرخش زانو به طرف داخل شود.
- آسیب یا عفونت در مفصل
بروز آسیبهایی همچون عفونت در استخوانهای زانو یا شکستگی نیز سبب چرخش زانو به طرف داخل میشود.
- فشار
شل شدن رباطهای مفاصل زانو سبب اعمال فشار زیاد به مفصل شده و خطر ضربدری شدن پاها را افزایش میدهد.
- اضافه وزن یا چاقی
با افزایش وزن فشار زیادی به زانوها وارد میشود. این فشار زیاد هم موجب ضربدری شدن پاها شده و هم این شرایط را تشدید میکند.
چه کسانی بیشتر در معرض ابتلای به پای ضربدری هستند؟
به طور کلی گروههای زیر بیشتر از سایر افراد در معرض ابتلا به پای ضربدری قرار دارند که شامل موارد زیر میگردد.
- کودکان در سنین رشد
- افراد داری اضافه وزن
- افراد مبتلا به نرمی استخوان
- افرادی مبتلا به بیماری بلونت
- افراد مبتلا به بعضی بیماریهای ژنتیکی و سندرومها
- افراد مبتلا به آرتروز
- کسانی که به صفحه رشد استخوان آنان آسیب وارد شده است.
علائم پای ضربدری
آشکارترین نشانه پاهای ضربدری فاصله زیاد بین مچ پاها در شرایطی است که زانوها کنار یکدیگر قرار دارند. از دیگر علائم این اختلال میتوان به موارد زیر اشاره کرد.
- درد لگن و زانو
- درد مچ پا یا ساق پا
- درد و سفتی مفاصل
- ساییدگی قسمت داخلی کفشها
- کاهش دامنه حرکتی در قسمت لگن
- مشکل در دویدن یا راه رفتن
- بیثباتی زانو
- آرتریت پیشرونده در افراد بزرگسال
نحوه تشخیص پای ضربدری
به منظور تشخیص اختلال ژنووالگوم در افراد ابتدا بهترین دکتر متخصص ارتوپد در تهران سوالاتی را پیرامون علائم شدت و مدت ضربدری بودن پاها و سوابق خانوادگی خواهد پرسید. سپس پزشک متخصص ارزیابی فیزیکی را انجام داده و طی این ارزیابی نحوه راه رفتن و ایستادن بیمار را بررسی میکند. همچنین زاویه همترازی زانو، نابرابری در طول پا و سایش ناهموار کف کفش را نیز به طور کامل مورد بررسی قرار خواهد داد.
پاهای ضربدری با اندازهگیری مستقیم زاویه بین قوزک پاها یا زاویه استخوان ساق پا نسبت به استخوان قسمت ران ارزیابی میگردد. در برخی موارد میتوان پزشک برای اطمینان از تشخیص خود انجام ام آر آی، سی تی اسکن و رادیولوژی از مفاصل و استخوانهای زانو را تجویز میکند. بعد از تشخیص این اختلال مهمترین اقدام آن است که علت زمینهای این عارضه مورد بررسی قرار بگیرد.
بیشتر بخوانید: تاندونیت زانو
روشهای پیشگیری از پای ضربدری
پزشکان پیشنهاد میکنند که برای پیشگیری از ابتلا به پاهای ضربدری موارد زیر را رعایت کنید.
- از آنجایی که چاقی موجب میشود فشار زیادی به زانوها وارد گردد و سبب انحراف آنها شود، در صورت داشتن اضافه وزن بهتر است که اقدامات لازم را جهت کاهش وزن خود انجام دهید.
- مصرف ویتامین دی و کلسیم و همچنین جبران کمبودهای غذایی موجب پیشگیری از پوکی استخوان، تقویت استخوانها و پایداری زانوها خواهد شد.
- آرتروز زانو میتواند یکی از عوارض ضربدری بودن پاها باشد. به همین دلیل اگر به این عارضه مبتلا هستید حتماً اقدامات لازم جهت درمان این بیماری را انجام دهید.
- جهت انجام پیادهروی و تمرینات بدنی حالت بدن خود را تصحیح نمایید.
- انجام فیزیوتراپی و حرکات اصلاحی به پیشگیری و کنترل این بیماری کمک میکند.
- به آسیبهایی همچون شکستگی استخوان بیتوجه نباشید و آنها را درمان کنید، زیرا آسیبهای بهبود نیافته سبب ضربدری شدن پاها خواهد شد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر باید به جراح ارتوپد مراجعه نمایید تا مشکل شما در اسرع بررسی شده و درمانهای لازم آغاز گردد.
- ضربدری بودن پاها پیش از دو سالگی
- تشدید علائم پس از ۷ سالگی
- عدم تقارن بین پاها
- متفاوت بودن طول پاها
- داشتن احساس درد در لگن یا زانو
- اختلال در راه رفتن
سوالات متداول پای ضربدری
سفت شدن مفاصل، زانو درد، دررفتگی کشکک زانو، اختلال در راه رفتن، کوتاهی قد، آرتروز زودرس، کوتاهی قد، تغییر شکل پا و درد در ناحیه قوزک پا و ران
روشهای درمان پاهای ضربدری شامل چه مواردی میشود؟ استفاده از داروها و مکملها، انجام حرکات اصلاحی، کاهش وزن، فیزیوتراپی، استفاده از کفی طبی و جراحی
در صورتی که پاهای ضربدری به موقع درمان نشود میتواند سلامت بیمار را به خطر بیندازد، بنابراین در صورت مشاهده علائم این اختلال هر چه سریعتر به پزشک متخصص مراجعه کنید.
نتیجه گیری
پای ضربدری اگرچه در بسیاری از موارد در دوران کودکی بهصورت طبیعی اصلاح میشود، اما در برخی افراد نیازمند پیگیری و درمان جدیتری است. نادیده گرفتن این وضعیت میتواند در بلندمدت منجر به درد، ساییدگی مفصل زانو و اختلال در راه رفتن شود. خوشبختانه امروزه با روشهای مختلفی مانند فیزیوتراپی، تمرینات اصلاحی و در صورت نیاز، جراحی، میتوان ساختار پاها را به حالت طبیعی بازگرداند. تشخیص زودهنگام و اقدام به موقع، کلید حفظ سلامت مفاصل و جلوگیری از عوارض پای ضربدری در آینده است.